Қызылордадағы «автобустар зираты»: Кім кінәлі?

Қызылордада қар астында қаңтарылып, қараусыз қалған ондаған автобус – облыс бюджеті үшін ауыр салмақтың символына айналды. Әрқайсысы шамамен 300 мың АҚШ долларына түскен бұл техникалардың бүгінде істен шығып, ашық аспан астында тозып жатқаны қоғамда үлкен сұрақ туғызуда. Миллиондаған доллардың қаржысы желге ұшқандай әсер қалдырады. Бұл – кемінде жауапсыздық, ал нақтысын айтқанда, сыбайлас жемқорлық белгілері бар жағдай деген пікірлер айтылуда.
Жоба қалай басталды?
2013 жылы Қызылордада «Қалалық жолаушылар көлігін жаңғырту» жобасы басталғаны жарияланды.
Жобаның жалпы құны – 27,11 млн АҚШ доллары.
2013 жылғы 20 желтоқсанда:
Қызылорда облысының әкімдігі,
«Байқоңыр» ӘКК» АҚ,
«Қызылорда автобус паркі» ЖШС
және
Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ)
арасында жобаны қолдау туралы келісімге қол қойылды. Сонымен қатар «Қызылорда автобус паркі» ЖШС мен ЕҚДБ арасында несие шарты жасалды.
Несие шарттары:
мерзімі – 10 жыл
жеңілдік кезеңі – 3 жыл
сыйақы мөлшерлемесі – жылдық 4,5% (ЖТСМ – 5,12%)
Автобустар жеткізілімі неге созылды?
Жоба іске аса бастаған сәттен-ақ қиындықтар туындады. Автобустарды жеткізу 43 аптаға кешікті. Себебі – техниканы сертификаттау қажеттілігі.
ТР ТС 018/2011 талаптарына сәйкес ОТТС сертификатын алу керек болды. Қазақстанда аккредиттелген зертханалар болмағандықтан, сынақтар Ресейдегі Дмитров автополигонінде жүргізілді. Бұл қосымша ұйымдастыру және логистикалық шығындарға алып келді.
Жалпы саны 92 автобус үш кезеңмен жеткізілді.
Несие бойынша төлемнің жалпы сомасы:
23 331 256,20 АҚШ доллары,
оның ішінде
4 531 256,20 АҚШ доллары – сыйақы.
Бір автобустың бастапқы құны (2014 жылғы бағаммен) шамамен:
194 076 АҚШ доллары
немесе
35,3 млн теңге (1 USD = 182 теңге).
Айта кету керек, сол кезеңде ұқсас санаттағы автобустарды 70–80 мың доллар шамасында алуға болатын еді деген пікірлер бар.
Валюта бағамы жобаны қымбаттатты
Бастапқыда жоба құны теңгемен 4,17 млрд теңге деп бағаланған.
Алайда 2014–2024 жылдар аралығында доллар бағамы 153,8 теңгеден 450 теңгеге дейін өсті. Соның салдарынан несие бойынша төлем көлемі теңгемен 9 млрд теңгеден асты (9,088–9,135 млрд теңге).
Бағам өсімі – 292,6%.
Нәтижесінде:
Бір автобустың нақты құны 2024 жылғы есеппен
99 292 512 теңге
немесе
220 674 АҚШ доллары (1 USD = 449,95 теңге) болды.
Қосымша шығындар
Кешігуге байланысты:
ЕҚДБ тарапынан 139 945,44 АҚШ доллары көлемінде резервтеу комиссиясы есептелді.
Жеткізу мерзімінің бұзылуы мен сертификаттау шығындары қосымша қаржылық жүктеме тудырды.
Валюталық тәуекелдер ескерілмеген.
Ең үлкен стратегиялық қателік-несиені АҚШ долларымен рәсімдеу болды деген пікір бар. Ұлттық валюта әлсіреген кезде жоба құны еселеп өсіп кетті.
Бюджетке ауыр салмақ
Аталған факторлардың жиынтық әсері Қызылорда облысының бюджетіне айтарлықтай қаржылық жүктеме түсірді. Нәтижесінде миллиардтаған теңге жұмсалған автобустар бүгінде толық қуатында жұмыс істемей, кейбірі қараусыз қалғаны қоғам наразылығын күшейтіп отыр.
Құзырлы органдар тексеріс жүргізуі тиіс
Бұл мәселе бойынша ҚР Бас прокуратурасына ресми өтініш әзірленіп жатқаны хабарланды. Қоғам өкілдері кінәлі тұлғалар анықталып, заң аясында жауапқа тартылуы қажет деп санайды.
«Заң мен тәртіп» қағидасы жарияланған жағдайда, кез келген лауазымды тұлға- атқарған қызметіне, атақ-дәрежесіне қарамастан-жауап беруі тиіс.
-Мұрат Әбенов, Мәжіліс депутаты.