Ғалымдардың жаңа зерттеуі Арал теңізінің құрғаған табанын қайтадан сумен толтыру атмосфераға шамамен 605 миллион тонна көмірқышқыл газының (CO₂) бөлінуінің алдын алуға мүмкіндік беретінін көрсетті. Бұл – климаттың өзгеруімен күрестегі маңызды қадамдардың бірі.
Зерттеуді Испаниядағы Бланес озық зерттеулер орталығы (CEAB-CSIC) мен Германиядағы Тұщы су экологиясы және ішкі балық шаруашылығы жөніндегі Лейбниц институтының (IGB) мамандары жүргізген. Ғылыми жұмыстың нәтижелері беделді Science журналында жарияланған.
Құрғаған көл табаны көміртек көзіне айналады
Зерттеушілердің айтуынша, көлдер мен теңіздердің құрғаған табаны бұрын көміртекті жинақтап келген табиғи қоймалар болған. Алайда су тартылғаннан кейін ондағы органикалық заттар ыдырап, атмосфераға көп мөлшерде көмірқышқыл газын бөле бастайды.
1960 жылдардан бері Арал теңізінің құрғаған шөгінділері шамамен 748 мегатонна көмірқышқыл газын атмосфераға шығарған. Бұл көрсеткіш өңірдегі экологиялық апаттың ауқымын айқын көрсетеді.
Аралды қалпына келтірудің климаттық пайдасы
Ғалымдардың есептеуінше, Арал теңізінің құрғаған бөліктерін қайта сумен қамтамасыз ету арқылы алдағы уақытта 605 миллион тоннаға жуық CO₂ шығарындыларының алдын алуға болады. Бұл көлем Испанияның үш жылдық көмірқышқыл газы шығарындыларына тең.
Сарапшылардың бағалауынша, көміртек нарығындағы мұндай көлемдегі шығарындыларды болдырмаудың экономикалық құны 3,6 миллиардтан 18 миллиард АҚШ долларына дейін жетуі мүмкін.
Қалпына келтіру жобасының құны
Мамандардың пікірінше, Арал теңізі бассейніндегі суару жүйелерін жаңғырту мен су ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған шамамен 9,7 миллиард АҚШ долларын құрайтын ауқымды жоба жүзеге асырылса, 1960 жылғы су айдынының жартысына дейін қалпына келтіруге мүмкіндік бар.
Бұл жоба:
атмосфераға бөлінетін көмірқышқыл газының көлемін айтарлықтай азайтады;
табиғи жолмен жиналған көміртекті сақтап қалуға көмектеседі;
өңірдің экологиялық жағдайын жақсартады;
су экожүйелері мен биоалуантүрлілікті қалпына келтіруге ықпал етеді.
Басқа су айдындары үшін де өзекті мәселе
Ғалымдар мұндай қауіп тек Арал теңізімен шектелмейтінін атап өтті. Көмірқышқыл газының қарқынды бөлінуі әлемдегі басқа да тартылып бара жатқан су айдындарында байқалуы мүмкін. Олардың қатарында Каспий теңізі, Урмия көлі, Чад көлі және АҚШ-тағы Үлкен Тұзды көл бар.
Қорытынды
Арал теңізін қалпына келтіру – тек экологиялық мәселені шешу ғана емес, сонымен қатар жаһандық климаттың өзгеруіне қарсы күрестегі тиімді шаралардың бірі. Зерттеу нәтижелері құрғаған су айдындарын қалпына келтіру арқылы атмосфераға тарайтын парниктік газдар көлемін едәуір азайтуға болатынын көрсетіп отыр. Бұл бастама Орталық Азияның экологиялық қауіпсіздігін нығайтып қана қоймай, бүкіл әлем үшін маңызды климаттық пайда әкелуі мүмкін.
